Autyzm – coraz lepiej rozumiany, coraz częściej trafnie rozpoznawany
Współczesna psychologia coraz więcej uwagi poświęca tematowi spektrum autyzmu. W ostatnich latach nasza wiedza na ten temat znacząco się poszerzyła. Wiele wcześniejszych założeń zostało zweryfikowanych, a nowe badania pozwoliły lepiej zrozumieć, czym autyzm jest i jak się objawia. Coraz częściej słyszymy o rosnącej liczbie diagnoz autyzmu. Warto jednak podkreślić, że nie oznacza to faktycznego wzrostu liczby osób w spektrum, lecz raczej coraz skuteczniejszą diagnostykę oraz większą świadomość społeczną. Dzięki temu wiele osób, które wcześniej nie otrzymały właściwego wsparcia, może dziś lepiej zrozumieć siebie i swoje potrzeby. Zauważalny jest również wzrost rozpoznań u dorosłych, którzy dopiero w późniejszym wieku odkrywają, że ich doświadczenia i sposób funkcjonowania mieszczą się w obszarze spektrum autyzmu. Coraz lepiej rozumiany jest także autyzm u dziewcząt. Jego obraz bywa subtelniejszy i różni się od typowych przejawów obserwowanych u chłopców, co wcześniej często utrudniało postawienie trafnej diagnozy.
Kiedy warto zgłosić się na diagnozę autyzmu?
Zgłoszenie się na diagnozę w kierunku spektrum autyzmu jest ważne, jeśli obserwujesz u siebie lub swojego dziecka przeszkody, które utrudniają codzienne funkcjonowanie – w domu, w szkole, w pracy czy w relacjach społecznych.
Istotnym wskaźnikiem rozpoznawania spektrum autyzmu są szeroko rozumiane trudności z funkcjonowaniem społecznym. Mogą się one objawiać przez m.in. nieumiejętność inicjowania i podtrzymywania kontaktu, trudności z rozumieniem sytuacji społecznych i zachowań innych osób, obcesowość w kontaktach społecznych, popełnianie gaf. Ponadto kolejnym obszarem są nieprawidłowości w komunikacji. U osób z autyzmem obserwuje się także stosunkowo ubogą, intencjonalną gestykulację, mimikę. Ważnym aspektem jest także częsty brak kontaktu wzrokowego (chociaż może on występować u niektórych osób). Warto zaznaczyć, iż szczególnie u dziewcząt, kobiet kontakt może występować. Jednak czasami jest on wynikiem socjalizacji i pojawia się w odpowiedzi na oczekiwania społeczne.
Ważnym diagnostycznie obszarem jest dzieciństwo oraz obraz tego, jak przebiegał rozwój mowy. Szczególnie istotnym kryterium jest opóźniony rozwój mowy. Nieprawidłowości w komunikacji mogą powodować trudności w rozumieniu metafor, sarkazmu i ironii, a także sensu abstrakcyjnych powiedzeń, przysłów. Trzecim kryterium jest są ograniczone, powtarzające się i stereotypowe wzorce zachowania, zainteresowań i aktywności. Mowa tu m.in. o występujących niezwykle często specyficznych zainteresowaniach w okresie dzieciństwa, dorosłości. Przyjmuje to postać ,,pochłonięcia” tematem. Dzieci, dorośli często stają się ,,ekspertami” w danej dziedzinie. Charakterystyczne jest również dzielenie się zainteresowaniami. Osoba ma potrzebę wymiany informacji na temat swojego hobby, często nie biorąc pod uwagę stopnia zainteresowania rozmówcy danym tematem. Pod tym kryterium kryje się również różnego rodzaju schematyczność.
Wykorzystywane narzędzie diagnostyczne: ACIA – Autism Clinical Interview for Adults
(Wywiad kliniczny do diagnozowania autyzmu u osób dorosłych)
Opis narzędzia
ACIA to ustrukturyzowany wywiad kliniczny opracowany z myślą o diagnozowaniu autyzmu u osób dorosłych, zarówno z rozpoznaniem, jak i bez wcześniejszej diagnozy w dzieciństwie. Narzędzie wspiera klinicystę w systematycznym zbieraniu danych dotyczących funkcjonowania społecznego, komunikacyjnego, poznawczego i emocjonalnego w kontekście autyzmu. Diagnoza tym narzędziem jest możliwa u pacjentów od 16 roku życia.
Narzędzie ACIA pomaga ocenić, czy obserwowane wzorce zachowań i doświadczeń są spójne z cechami spektrum autyzmu. Pomaga także odróżnić je od innych trudności psychicznych (np. zaburzeń osobowości, lękowych czy depresyjnych). Ten ustrukturyzowany wywiad obejmuje kilka kluczowych obszarów, takich jak m.in historia rozwoju pacjenta – (dzieciństwo, edukacja, relacje z rówieśnikami, zainteresowania), funkcjonowanie społeczne, emocjonalne, umiejętności komunikacyjne oraz doświadczenia sensoryczne.
Dużą zaletą narzędzia ACIA jest to, że oparte zostało na współczesnych koncepcjach spektrum autyzmu. Ponadto pozwala w sposób ustrukturyzowany zebrać informacje od bliskiej osoby pacjenta. Oznacza to, że narzędzie jest przygotowane w dwóch wersjach – wersji dla osoby badanej oraz dla informatora (może to być rodzic, inny członek rodziny, partner czy np. przyjaciel). Pozwala to na uzyskanie większej ilości informacji oraz poznanie szerszej perspektywy dotyczącej funkcjonowania pacjenta. Struktura wywiadu umożliwia ocenę występowania objawów zarówno w okresie dzieciństwa, jak i dorosłości, co przyczynia się do zwiększenia trafności diagnostycznej. Ponadto, narzędzie pozwala na określenie stopnia nasilenia trudności – od „braku trudności” do „znacznych trudności”.
Przebieg badania ACIA
Narzędzie składa się z trzech części:
Kwestionariusza poprzedzającego wywiad (PIQ) – wypełnianego przez osobę badaną i/lub informatora (np. członka rodziny). Zawiera pytania dotyczące m.in. historii zdrowotnej, warunków życia i wsparcia społecznego.
Głównego wywiadu ACIA (ACIA-S / ACIA-I) – prowadzonego przez certyfikowanego specjalistę z osobą badaną (ACIA-S) oraz/lub z informatorem pacjenta (ACIA-I).
Wywiadu dotyczącego chorób współistniejących (CCI) – pozwala na identyfikację dodatkowych zaburzeń często współwystępujących u osób ze spektrum autyzmu takich jak np. zaburzenia lękowe, zaburzenia nastroju czy problemy sensoryczne.
W procedurze przeprowadzenia diagnostyki przy użyciu narzędzia ACIA jest również wyżej wymieniony Kwestionariusz poprzedzający wywiad (PIQ). Kwestionariusz poprzedzający wywiad (PIQ) został zaprojektowany w celu zebrania podstawowych informacji o badanej osobie przed rozpoczęciem badania diagnostycznego pod kątem spektrum autyzmu. PIQ występuje w wersji kwestionariusza samooceny (dla osoby badanej) (PIQ-S) i wersji równoległej dla informatora (PIQI). PIQ jest zwykle wypełniany przez osobę badaną lub informatora w domu przed wywiadem. Wywiad dotyczący chorób współistniejących (CCI) jest natomiast przeprowadzany dopiero na wizycie przez diagnostę.
Szacowany czas przeprowadzenia pełnego badania to około 2h.
Po co potrzebna jest diagnoza autyzmu?
Diagnoza nie jest „etykietą” lecz narzędziem, które pomaga lepiej zrozumieć siebie lub dziecko. Dzięki niej można dobrać odpowiednie formy wsparcia, terapii i strategii, które poprawiają komfort codziennego życia.
Ewa Pałuszyńska jest psychologiem pracującym z dorosłymi oraz z młodzieżą w zakresie sfer komunikacyjnej i seksualnej. Korzysta z narzędzi terapii poznawczo-behawioralnej oraz systemowej. Wskazuje, jak komunikować się z innymi w skuteczny sposób. Diagnozuje i wspiera osoby w obszarze neuroróżnorodności – ADHD oraz spektrum autyzmu. Uczestniczy w studiach podyplomowych z seksuologii klinicznej.
